NHỮNG CÁCH THẤY (10)

John Berger 
chuyển ngữ : Như Huy


                                          Olyimpia, Manet (1832-1883)
 Trong thực tế, sự trần truồng có chức năng thế nào về mặt tình dục? Rõ ràng
là việc vận quần áo sẽ làm cả trở động tác và các sự đụng chạm và như
thế, trần truồng sẽ giúp cho các cử động và hành vi tình dục dễ dàng
hơn.


Tuy nhiên, có vẻ là sự trần truồng, bản thân nó, cũng sở hữu một
giá trị có tính khẳng định của riêng mình; chúng ta muốn thấy người
khác trần truồng; (qua việc trần truồng) người khác chuyển tới chúng ta
một thị cảnh về bản thân họ, và rồi chúng ta tiếp nhận thị cảnh ấy, lần
nào cũng như nhau. Vậy ý nghĩa nơi cái thị cảnh này của người khác đối
với chúng ta là gì? Nó làm thế nào-ngay khoảnh khắc phơi mở toàn bộ của
nó- tác động tới ham muốn của chúng ta?

Sự trần truồng của người
khác sắm vai trò như thể một sự xác nhận và khuấy gợi lên một sự nhẹ
nhõm (relief) rất mạnh. Giờ đây, cô ấy là một người đàn bà giống mọi
người đàn bà khác; hoặc anh ấy là một người đàn ông giống mọi đàn ông
khác; có nghĩa là, giờ đây, chúng ta chìm ngập trong sự đơn giản phi
thường nơi cơ chế phản ứng tự động quen thuộc về giới tính


nhiên, chúng ta đã cố tình không xét đến tình huống kiểu khác; như
trong trường hợp các ham muốn đồng giới một cách vô thức (hay các ham
muốn khác giới một cách vô thức, nếu cặp đôi đang xét là đồng giới) có
lẽ đã dẫn mỗi người đến việc hình dung (theo kiểu bán tín bán nghi) về
điều gì khác. Tuy nhiên sự nhẹ nhõm vẫn có thể được tường giải mà không
cần dựa vào vô thức

Dẫu không trông chờ điều gì khác lạ ở họ,
sự vội vã và đặc tính phức tạp nơi cảm xúc của chúng ta sẽ (tự động)
tạo ra một cảm thức về tính duy nhất, tức điều sẽ bị thị cảnh hiện tại
của người khác (anh ta, hay cô ta, hiện đang trần truồng) xóa tan đi.
Chúng ta chỉ thấy sự giống chứ không phải sự khác của họ đối với toàn
bộ những người cùng giới tính với họ. Trong sự phát giác này có hiện
hữu đặc tính vô phân biệt (anonimity) ấm áp và gần gũi chứ không hề
lạnh lẽo và xa lạ của sự trần truồng

Ta có thể trình bày điều
này theo một cách khác: ngay khoảnh khắc đầu tiên tri giác sự trần
truồng, một yếu tố phổ biến (banality) sẽ xuất hiện, tức yếu tố hiện
hữu chỉ bởi chúng ta viện tới nó.

Cho tới trước khi khoảnh
khắc này xảy ra, người khác vẫn ít nhiều có tính huyền thoại. Các quy
ước mặc định về sự kín đáo trong trang phục (the etiquettes of modesty)
[ tức các quy ước của việc che đi các phần nhạy cảm của cơ thể-ND]
không chỉ là điều gì có liên quan đến phái thanh giáo hay thuộc cảm
xúc; rất có lý để chỉ ra ở đó một sự mất đi huyền thoại. Sự mất đi
huyền thoại này có lẽ được tường giải chủ yếu qua kênh thị giác. Sự tập
trung của hành vi tri giác (qua kênh thị giác) giờ đây đã chuyển từ
mắt, miệng, vai, đôi tay (tức các bộ phận có khả năng biểu đạt tinh tế
vô số cảm xúc khác nhau của mỗi cá nhân) tới các bộ phận chỉ giới, mà
cấu tạo của các bộ phận ấy, dẫu gọi mời một tiến trình có sức hấp dẫn
chết người, song chỉ có duy nhất một chức năng. Và như thế, người khác
giờ đây đã bị quy giản (hay được mở rộng- tùy bạn nghĩ) để chỉ còn là
phạm trù giới tính của chính họ (nam hay nữ). Như vậy, sự nhẹ nhõm của
chúng ta ở đây chính là sự nhẹ nhõm của việc tìm thấy một thực tại
không thể bàn cãi, mà với đòi hỏi của thực tại ấy, sự nhận thức phức
tạp cao độ chúng ta từng có trước khi thấy nó, buộc phải đầu hàng

Chúng
ta viện tới sự phổ biến, tức điều chúng ta tìm thấy vào khoảnh khắc
phơi mở đầu tiên (của cơ thể trần truồng), bởi chính nó sẽ đặt chúng ta
vào trong thực tại không phải bàn cãi nói trên. Song thậm chí nó còn
làm hơn thế. Thực tại này, bởi hứa hẹn cơ chế phản ứng tự động vô cùng
quen thuộc của giới tính, cùng lúc, sẽ đem lại khả thể cho một chủ thể
tính chung

Sự mất đi huyền thoại xuất hiện đồng thời với sự có
mặt của một công cụ giúp sáng tạo ra một huyền thoại chung. Và tiến
trình của điều này sẽ đi từ chủ quan tới khách quan, và cuối cùng lại
là chủ quan, song lần này là sự chủ quan dành cho quyền lực của cả kẻ
chứng kiến lẫn kẻ bị chứng kiến

Giờ đây chúng ta đã hiểu được sự
khó khăn ra sao của việc tạo nên một hình ảnh tĩnh của sự trần truồng
mang mầu sắc tính dục. Trong trải nghiệm tình dục thực tế sự trần
truồng luôn là một tiến trình hơn là một trạng thái có sẵn. Vì thế, nếu
một khoảnh khắc của tiến trình này bị cô lập (trong một hình ảnh-ND),
hình ảnh của nó sẽ trở nên phổ biến và sự phổ biến đó, thay vì phục vụ
như thể một điểm kết nối giữa hai trạng thái có tính tưởng tượng cao độ
(tức hai trạng thái trước và sau khoảnh khắc bị cô lập), sẽ trở nên
nhạt nhẽo. Đây chính là một lý do cho việc các bức ảnh miêu tả người
mẫu trần truồng luôn khó thực hiện hơn so với các bức tranh cùng chủ đề
đó. Giải pháp dễ dàng cho các nhiếp ảnh gia trước tình trạng này là
luôn biến nhân vật thành ra khỏa thân, theo nghĩa, tạo ra cả thị cảnh
và kẻ nhìn (giả định) trong bức ảnh, làm cho dục tính trở nên không
định vị vào đâu, qua đó biến ham muốn (của người xem-ND) thành sự huyễn
tưởng

Ta sẽ khảo sát một hình ảnh trần truồng khác thường. Đó
là một bức tranh do Rubens vẽ người vợ thứ trẻ trung của ông, người mà
họa sĩ cưới khi ông đã khá già.


Helene Fourment trong tấm lông thú, Rubens (1577-1640)

Trong
bức tranh, chúng ta thấy cô đang xoay người lại, và tấm lông thú như
vừa trượt khỏi đôi vai. Rõ rệt là chỉ ngay khoảnh khắc sau, cô sẽ không
còn duy trì động tác này nữa. Thoạt nhìn, hình ảnh của cô có tính tức
thời theo kiểu tính tức thời của một bức ảnh. Song, xem kỹ hơn, ta sẽ
thấy “bức tranh” chứa đựng cả thời gian và sự trải nghiệm thời gian.
Rất dễ dàng để tưởng tượng rằng chỉ khoảnh khắc trước khi cô choàng tấm
lông thú lên vai, cô hoàn toàn khỏa thân. Các chặng hành động tiếp nối
trước và sau khoảnh khắc phơi mở toàn bộ đều bị xóa nhòa. Cô có thể
đồng thời thuộc về mỗi một hay tất cả các chặng ấy.

Thân thể của
cô hiện ra trước mắt chúng ta, không như một thị cảnh trực tiếp, mà như
sự trải nghiệm- sự trải nghiệm của họa sĩ. Tại sao? Cũng có một số lý
do theo kiểu chuyện riêng tư giữa họa sĩ và người mẫu như: mái tóc rối
bời của cô, sự biểu lộ nơi ánh mắt hướng về họa sĩ, sự ngọt ngào của
họa sĩ dành cho người mẫu qua việc ông miêu tả làn da của cô như không
thể mềm mại hơn được nữa. Tuy nhiên lý do sâu xa cho điều này là một lý
do nằm ngay nơi các yếu tố hình thức trong bức tranh. Sự hiện diện của
của cô gái đã bị chủ thể tính của họa sĩ sắp xếp lại theo nghĩa đen.
Bên dưới tấm lông thú mà cô khoác ngang người, phần cơ thể phía trên và
đôi chân cô đã bị tách rời khỏi nhau. Ở đây còn có một sự chuyển vị
sang bên khoảng 9 inches; cặp đùi của cô, để nối được với phần hông, đã
được vẽ xiên sang trái và lệch quá xa khỏi khỏi trục xương sống của cô
gái ít nhất 9 inches

Có lẽ Rubens không cố ý vẽ thế. Có lẽ người
xem tranh cũng không quá chú ý đến điều này. Điều này, tự nó, không hề
quan trọng. Tuy nhiên, những gì mà điều này cho phép mới là điều quan
trọng. Nó cho phép cơ thể cô gái trông có vẻ năng động đến mức khó tin.
Sự gắn kết của các phần cơ thể người mẫu giờ đây không còn là vấn đề
của bản thân cơ thể ấy, mà đã thuộc về trải nghiệm của họa sĩ. Nói một
cách chính xác hơn, việc chuyển vị hướng đùi người mẫu sang trái 9
inches đã cho phép hai nửa trên và dưới của cơ thể người mẫu xoay theo
hai hướng khác nhau ( phần trên xoay sang bên phải, phần dưới xoay sang
bên trái) quanh phần trung tâm, nơi có bộ phận sinh dục, và nơi đang
được giấu kín dưới tấm lông thú. Cùng lúc ấy phần trung tâm có bộ phận
sinh dục, nhờ vào tấm lông thú sẫm tối, đã kết nối được với bóng tối
xung quanh người mẫu, đến mức cô gái như thể đang xoay người quanh và
trong cái bóng tối, giờ đây đã được chuyển hóa thành ẩn dụ cho giới
tính của cô

Ngoài sự tất yếu của việc các khoảnh khắc riêng lẻ
đã bị xóa nhòa và của việc thừa nhận chủ thể tính của họa sĩ, như chúng
ta thấy, trong bức tranh này còn hiện diện một yếu tố khác tức yếu tố
quan trọng nhất cho mọi hình ảnh trần truồng mang mầu sắc dục tính. Đó
chính là yếu tố thông tục (banality), tức yếu tố vừa không có tính tô
vẽ, song cũng không nhạt nhẽo. Chính yếu tố thông tục kiểu này sẽ giúp
phân biệt được đâu là kẻ thị dâm (voyeur) và đâu là người tình. Ở đây
kiểu thông tục như thế sẽ được tìm thấy trong cách miêu tả vô cùng hấp
dẫn của Rubens về sự đẫy đà và mềm mại nơi da thịt của Hélène Fourmen,
tức điều không ngừng phá vỡ mọi quy phạm về một hình thể lý tưởng và
(với họa sĩ thì) không ngừng hứa hẹn về sự độc đáo của riêng nàng.

Tranh
khỏa thân trong hội họa sơn dầu châu Âu luôn được thể hiện như sự biểu
lộ lòng ngưỡng mộ đối với tinh thần nhân bản. Tinh thần này không thể
tách biệt khỏi chủ nghĩa cá nhân. Song chính nhờ sự phát triển của một
chủ nghĩa cá nhân được ý thức cao độ mà những tác phẩm vượt ra khỏi
truyền thống, tức những hình ảnh trần truồng có tính riêng tư đến mức
cực đoan, đã được vẽ ra. Rốt cuộc, truyền thống lại mang chứa một sự
mâu thuẫn mà bản thân nó không thể tự giải quyết. Chỉ rất ít cá nhân
nghệ sĩ, bằng trực giác, nhận ra được điều này, và rồi giải quyết sự
mâu thuẫn đó theo cách của họ, song các giải pháp của họ không bao giờ
đi vào được vốn văn hóa của truyền thống

Sự mâu thuẫn này có thể
được phát biểu một cách đơn giản như sau. Đó là sự mâu thuẫn giữa một
bên là chủ nghĩa cá nhân của nghệ sỹ, triết gia, nhà tài trợ, chủ sở
hữu tác phẩm; và một bên là những con người là đối tượng cho hành vi
của các nhân vật nó trên, tức những người phụ nữ – luôn bị đối xử như
một đồ vật, hay một sự vô danh tính.

Duerer là họa sĩ đã tin
rằng sự khỏa thân lý tưởng phải được cấu trúc từ khuôn mặt của một thân
thể này, bộ ngực của một thân thể khác, đôi chân của một thân thể khác,
đôi vai của mọt thân thể khác, và đôi tay của một thân thể khác nữa-
v.v., và v.v.

Kết quả của việc này sẽ vinh danh Con người. Song
sự thực hiện điều này lại giả định một cái nhìn thờ ơ đến kinh hoàng
vào từng con người cá thể.


Tranh khắc gỗ của Duerer

Trong
hình thức-nghệ thuật của hội họa khỏa thân châu Âu, họa sĩ và người
xem,-chủ nhân bức tranh luôn là nam giới và những nhân vật được đối xử
như đồ vật luôn là nữ giới. Mối quan hệ bất công này được ghi khắc sâu
đậm trong nền văn hóa của chúng ta đến mức nó vẫn cấu trúc nên ý thức
của rất nhiều phụ nữ. Họ đối xử với bản thân theo cách nam giới đối xử
với họ. Cũng như nam giới, họ quan sát chính tính nữ của họ

Trong
nghệ thuật hiện đại khu vực tranh khỏa thân đã trở nên không còn quan
trọng. Bản thân các họa sĩ bắt đầu đặt câu hỏi về nó. Ở góc độ này,
cũng như ở nhiều góc độ khác nữa, Manet chính là người đưa ra một bước
chuyển quan trọng. Nếu so sánh bức tranh Olympia của ông với bức tranh
gốc của Titien, ta sẽ thấy một người phụ nữ, dẫu vẫn giữ cái vai trò
được truyền thống quy định, song nay đã đặt câu hỏi, thậm chí có chút
gì đó đầy thách thức- về cái vai trò ấy.


Vệ nữ ở Ubirno, Titien (1487-1576)


Olyimpia, Manet (1832-1883)

Cái
lý tưởng đã bị phá vỡ. Song thay thế nó thì không phải là điều gì to
tát, mà chỉ là sự mô tả theo lối hiện thực về cô gái điếm- nhân vật sau
này đã trở nên người phụ nữ chuẩn của hội họa tiền phong đầu thế kỷ 20
( với Toulouse-Lautrec, Picasso, Rouault, Trào lưu biểu lộ Đức, v.v.).
Còn trong dạng hội họa kinh viện, truyền thống vẫn tiếp tục.

Ngày
nay định niệm và giá trị tạo nên truyền thống lại được thể hiện qua các
chất liệu khác, có tính phổ biến rộng rãi hơn – như quảng cáo, báo chí,
truyền hình. Tuy nhiên phương cách chủ yếu để thấy phụ nữ, tức các cách
sử dụng chủ yếu những phương tiện mới nói trên để đưa ra hình ảnh phụ
nữ thì chưa hề thay đổi. Phụ nữ luôn được mô tả theo một phương cách
hoàn toàn khác so với đàn ông – không bởi việc nữ tính là hoàn toàn
khác với nam tính, mà bởi công chúng ‘lý tưởng” vẫn luôn luôn được giả
định là nam giới, và hình ảnh phụ nữ vẫn luôn được thiết kế sao cho
thỏa mãn được sự kiêu ngạo của nam giới. Nếu bạn có ý nghi ngờ gì về
điều này, hãy tự mình làm một thí nghiệm. Chọn từ cuốn sách này một
hình ảnh khỏa thân nữ theo lối truyền thống. Chuyển hóa nhân vật khỏa
thân từ nữ thành nam ( hoặc tưởng tượng bằng mắt thường, hoặc lấy bút
vẽ đè lên bức ảnh). Bạn sẽ thấy ngay cú sốc mà sự chuyển hóa vừa rồi
gây ra – không phải đối với hình ảnh, mà đối với chính các tiên niệm
của bạn trong vai trò của một người xem.
(Như Huy dịch từ: Ways of Seeing, John Berger, Peinguin Books published 2008) 

huybeo.blogspot.com

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s