"GIAO LƯU TRỰC TUYẾN" VỚI HOBBES, LOCKE VÀ ROUSSEAU (kỳ cuối))

tạp văn của Bùi Văn Nam Sơn

Người dẫn chương trình: Thưa cụ Rousseau, cụ đã nhiềulần tỏ ra sốt ruột, vì hình như cụ không mấy đồng tình với cụ Hobbeslẫn cụ Locke. Thế nhưng, tại sao cụ, một trong những người cha tinhthần của đại cách mạng Pháp, lại đặt tên cho tác phẩm nổi tiếng củamình là Khế ước xã hội (1762), một thuật ngữ thuộc bản quyền của hai cụkia?

Tranh Thần Tự do lãnh đạo nhân dân trong cách mạng Pháp 1789 (Eugene Delacroix). Ảnh:

J. J. Rousseau: Tôi sinh sau đẻ muộn so với hai cụ nênbây giờ mới được phát biểu! Nói thật nhé, ngoài nhan đề ấy ra, tôi chảcó điểm gì chung với hai cụ ấy cả! Tôi dám nói rằng, tuy có vay mượnthuật ngữ, nhưng chính tôi mới là người thật sự hiểu đúng ý nghĩa của“khế ước xã hội”. Động cơ lớn nhất của tôi là bảo vệ tự do của conngười. Trong trạng thái tự nhiên, con người là hoàn toàn độc lập và tựdo, thế nhưng nhìn đâu cũng thấy con người đang ở trong xiềng xích. Vìthế, vấn đề cơ bản của triết học chính trị là: làm sao tìm ra được mộthình thức nhà nước vừa bảo vệ con người, đồng thời con người cũng khôngphải từ bỏ quyền tự do của chính mình?
Hobbes: Không thể có chuyện “lưỡng toàn” như thế được đâu, ông Rousseau ạ!
Rousseau: Thưa cụ, hoàn toàn có thể được! Miễn là phảiđáp ứng một số điều kiện mà do thời lượng, à quên, do khuôn khổ bàibáo, tôi chỉ đề cập ngắn gọn hai điểm thôi. Thứ nhất, khi ký kết khếước, mọi người phải tuyệt đối được đối xử bình đẳng, không ngoại lệ.Nghĩa là, khác với hình dung của cụ Hobbes, không được phép có kẻ cầmquyền đứng bên ngoài khế ước xã hội. Điều khiển nhà nước không phải từý chí độc đoán của kẻ cầm quyền mà từ “ý chí phổ biến” của nhân dân.Trong mọi vấn đề chính trị, ý muốn của nhân dân là quyết định, cho nênkhế ước xã hội nhất thiết phải dẫn đến nền dân chủ và cộng hoà. Tôihiểu đó là quyền phúc quyết tối hậu của nhân dân cũng như việc trưngcầu dân ý thường xuyên về mọi quyết định chính trị. Một khi ý chí củanhà nước và ý chí của từng công dân phù hợp với nhau thì công dân mớiđược tự do, bởi khi tuân lệnh nhà nước, người công dân kỳ cùng chỉ tuântheo chính mình!
Locke: Nói nghe hay lắm, nhưng ông thừa biết khi trưngcầu ý dân thì chín người mười ý, chẳng bao giờ đi đến được một ý chíthống nhất. Tại sao thế? Vì lẽ giản dị là lợi ích của mỗi người và củanhiều nhóm người trong xã hội là khác biệt nhau.
Rousseau: Tôi đồng ý với cụ ở điểm ấy. Nhưng đừng quênrằng ý chí phổ biến không đồng nhất với tổng số những ý chí cá biệt. Vàtừ đó tôi đi đến điều kiện thứ hai. Nếu những khác biệt về ý kiến vàlợi ích là do sự khác biệt về các quan hệ sở hữu mà ra, thì ta phải làmcho sự khác biệt ấy không còn nữa. Cho nên, theo tôi, trong khế ước xãhội, con người không chỉ tự từ bỏ những quyền hạn mà còn phải từ bỏ cảsở hữu của mình nữa. Từ đó, nhiệm vụ của nhà nước là phải quân phân,nghĩa là, chia đều sản phẩm xã hội. Bấy giờ, chỉ còn lợi ích chung làđảm bảo đời sống cộng đồng hoà hợp. Cụ thấy không, như thế là thoả mãnđược cả hai điều: sự ngự trị của ý chí phổ biến và tự do của cá nhântrong nhà nước.
Hobbes: Mơ mộng hão huyền thôi, anh bạn trẻ ạ! Lịch sửcho thấy những ý tưởng ấy chẳng bao giờ thành hiện thực được cả! Thứnhất, về nền dân chủ trực tiếp thì có thể tương đối dễ thực hiện trongphạm vi nhỏ như thành phố Genève là sinh quán của anh, chứ làm sao thựchiện được ở những quốc gia đông dân? Còn việc quân phân tài sản là mộtý tưởng tốt đẹp, nhưng tôi e không khéo sẽ vấp phải vết xe đổ của… quanliêu bao cấp!
“Chính trị là nghệ thuật của cái có thể”
Otto von Bismarck
(1815 – 1898, Thủ tướng đế chế Đức)
Rousseau: Đấy chỉ là vấn đề kỹ thuật, thưa cụ Hobbes!Ở những nước đông dân, tôi cũng đã dự kiến hình thức dân chủ đại diện.Nhưng, nguyên lý lớn nhất của tôi vẫn là: chủ quyền và quyền phúcquyết, tức việc lập hiến, là thuộc về nhân dân theo nguyên tắc nhấttrí, còn việc lập pháp có thể theo nguyên tắc đa số. Chủ quyền thốngnhất nơi nhân dân – chứ không phải nơi nhà nước – là không thể phânchia, không thể uỷ thác, và do đó, không cần đặt ra vấn đề phân quyềnnữa! Chính phủ chỉ đơn thuần thực hiện những gì nhân dân đã biểu quyếtvà bị giám sát thường xuyên, có nhiệm kỳ và có thể được thay thế bất kỳlúc nào. Còn, thưa cụ, nếu không có đòi hỏi quân phân tài sản của tôithì đã không có các cao trào đấu tranh cho sự bình đẳng xã hội để dẫnđến sự hình thành các loại hình nhà nước phúc lợi như ngày nay. Nhànước mà không lo cho người nghèo, người thất nghiệp, đau ốm thì lo choai? Chính vì thế, xin lỗi cụ Locke, dưới mắt tôi, nhà nước của cụ chỉlà anh chàng gác đêm, lo canh cửa và giữ của cho bọn nhà giàu!
Locke: Anh Rousseau ạ, tôi thấy ý tưởng của anh về chủquyền thuộc về nhân dân là rất hay, nhưng cái “ý chí phổ biến” của anhthì mù mờ, rất dễ bị thần thánh hoá và lợi dụng để lạm quyền đấy.Robespierre chẳng đã nhân danh “ý chí phổ biến” để tiến hành khủng bốtrong thời cách mạng Pháp đó sao? Phát triển tư tưởng của anh, việc xoábỏ sự phân quyền để thay bằng sự phân công như chủ trương của anh Hegelsau này trong quyển Các nguyên lý của triết học pháp quyền (1820 – NXBTri Thức, 2010) chỉ là một khả năng lý thuyết, tiền giả định một xã hộitự nó đã đa dạng hoá đến cao độ, có tính tự trị rất cao, trong đó quyềncủa vị nguyên thủ chỉ mang tính tượng trưng như dấu chấm trên chữ i màthôi. Còn nhà nước phúc lợi, đến mức nào đó, có thể làm cho nhà nướcphá sản như chơi!
Người dẫn chương trình: Xem ra ba cụ khó đi đến chỗhoàn toàn đồng ý với nhau. Là kẻ hậu sinh, chỉ xin phép tóm tắt theokiểu… dung hoà như sau: cao kiến của ba cụ thật ra không hoàn toàn loạitrừ nhau! Có một nhà nước mạnh để bảo đảm an ninh và hoà bình là cầnthiết theo ý cụ Hobbes. Nhà nước hiện đại với tính đa dạng, năng độngđi liền với nguyên tắc “kiểm tra và cân bằng” cũng đang chứng tỏ sứcsống theo hình dung của cụ Locke. Sau cùng, một nhà nước phúc lợi dânchủ mang lại sự an sinh và bình đẳng xã hội là hoàn toàn phù hợp vớinguyện vọng của cụ Rousseau. Cái gì cực đoan quá cũng không tốt cho conngười, phải không thưa các cụ? Xin cảm ơn sự hiện diện của ba cụ và sựtheo dõi của quý vị!
sgtt.vn

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s