NHỮNG CÁCH THẤY (13)

John Berger
chuyển ngữ : Như Huy

Điềuphân biệt sơn dầu khỏi mọi hình thức tranh vẽ khác chính là khả năngđặc biệt của nó trong việc miêu tả khối, vẻ đan dệt phức tạp của bềmặt, sự trơn bóng, hay độ cứng rắn của những đồ vật mà nó thể hiện. Nóđịnh nghĩa hiện thực như thể điều gì chúng ta có thể sờ mó.

Mặcdù các hình ảnh được vẽ đều là hai chiều, khả năng tạo ảo giác của nóđem lại cảm giác về ba chiều thật hơn là điêu khắc, bởi nó có thể đemcác vật thể có mầu sắc, có các chi tiết đan dệt trên bề mặt, có độ nónglạnh, lấp đầy một không gian và, nói một cách ẩn dụ, lấp đầy toàn bộthế giới

Bức tranh Các đại sứ (1553) của Holbein được coi là khởi đầu cho hội họa (sơn dầu) truyềnthống, và như điều thường thấy đối với mọi tác phẩm mở ra một thời kỳmới, đặc tính của bức tranh này là hoàn toàn rõ ràng. Và chính cách nóđược vẽ ra sao sẽ cho ta biết về đặc tính của nó

Vậy nó được vẽ ra sao?


Các đại sứ, Holbein (1497/8-1543) [click vào hình để xem lớn]

Nóđược vẽ bằng một kỹ thuật tuyệt vời để tạo ra ảo giác nơi người xemrằng anh ta đang nhìn vào các vật thể và chất liệu thực. Trong phần đầucủa cuốn sách, chúng ta đã được biết rằng xúc giác, khi dùng để “thấy”đồ vật, luôn có tính hạn chế và thiếu chủ động. Mọi xăng-ti-mét trên bềmặt của bức tranh này, trong khi vẫn duy trì hoàn hảo các quy luật hìnhảnh, vẫn quyến rũ, và khoấy động xúc giác của chúng ta. Đôi mắt ngườixem di chuyển từ chất liệu lông thú trên áo, tới chất liệu thép, gỗ,len, dạ, cẩm thạch, giấy, và nỉ, và tất cả những gì thị giác của ta thunhận trên bức tranh, đều được thông dịch thành ra xúc giác. Hai ngườiđàn ông có một sự hiện diện cụ thể, còn các đồ vật thì được họa sĩ sửdụng để biểu tượng các ý tưởng, song chính các chất liệu, các vật liệuxung quanh hai người đàn ông này và trên người họ mới là những gì chiphối toàn bộ không gian hình ảnh của bức tranh.


[click vào hình để xem lớn]

Chỉtrừ khuôn mặt và đôi tay, không có bất kỳ bề mặt nào trên bức tranh nàymà không làm chúng ta ngạc nhiên về việc làm thế nào mà chúng lại đượcchế tạo khéo léo đến thế bởi các thợ dệt, thợ thêu, thợ làm thảm, thợkim hoàn, thợ thuộc da, thợ làm tranh gốm, thợ làm lông thú, và kết quảở đây là một sự phong nhiêu nơi mỗi bề mặt được chế tạo tinh vi và đượcHolbein tái hiện.

Sự nhấn mạnh này vào việc mô tả chất liệu vàkỹ thuật giúp cho việc ấy thành công sẽ được duy trì liên tục trongtruyền thống của tranh sơn dầu.

Tác phẩm nghệ thuật vào thời kỳđầu của truyền thống luôn tôn vinh sự giàu có. Tuy nhiên, sự giàu cókiểu ấy lại là một biểu tượng cho một trật tự ổn định của thần thánhhay của xã hội. Tranh sơn dầu đã vinh danh một kiểu giầu có mới – tứckiểu giàu có có tính năng đông và là kiểu giàu có tìm thấy quyền thiêngliêng duy nhất của nó trong quyền lực mua bán tối cao của đồng tiền. Dođó, bản thân bức tranh sẽ phải thị giác hóa được nỗi khao khát đối vớinhững gì có thể mua được bằng tiền. Và nỗi khao khát được thị giác hóađó nằm nơi tính chất có thể sờ thấy của nó, nơi khả năng của nó đối vớiviệc tôn vinh sự đụng chạm nơi đôi tay của người sẽ mua nó.


[click và hình để xem lớn]

Ởtiền cảnh bức tranh “các nhà đại sứ” của Holbein có một hình thể hìnhô-van nằm xéo mà cho tới giờ không ai hiểu lý do tồn tại của nó. Hìnhthể này tái hiện một chiếc đầu lâu bị bóp méo hoàn toàn. Có vài lýthuyết khác nhau về lý do xuất hiện của nó, và về việc vì sao mà cácnhà đại sứ đặt vẽ bức tranh lại muốn có nó ở đó. Tuy nhiên, tất cả đềuđồng ý rằng đây là một dạng memento mori : là một sự chơi nghịch với ýtưởng thuộc thời trung cổ về việc sử dụng hình ảnh chiếc đầu lâu đểluôn nhắc nhớ chúng ta về sự hiện hữu của cái chết. Tuy nhiên, những gìcó ý nghĩa ở đây cho luận cứ của chúng tôi là việc chiếc đầu lâu đãđược vẽ theo một chiều thị giác khác hoàn toàn mọi hình ảnh trong bứctranh. Nếu được vẽ cùng chiều với các hình ảnh khác, ẩn dụ siêu hìnhhọc về cái chết sẽ không còn nữa: Nó sẽ trở nên một vật thể thường nhậtgiống mọi vật thể khác, một bộ phận thuần túy trong bộ xương của một aiđó đã chết.

Đây là một nghịch đề hiện hữu dai dẳng trongtruyền thống. Khi biểu tượng siêu hình học được giới thiệu (sau này cómột số họa sỹ cũng đã vẽ, chẳng hạn như, những chiếc đầu lâu theo kiểuhiện thực để biểu tượng về cái chết) sự biểu tượng hóa sẽ luôn thiếuthuyết phục và thiếu tự nhiên nếu như phương pháp-hội họa mà họa sĩ sửdụng để vẽ các biểu tượng siêu hình đó có tính đơn điệu và mòn cũ

Chínhnghịch đề tương cũng đã làm cho các bức tranh xoàng xĩnh theo kiểutruyền thống về tôn giáo trở nên có tính đạo đức giả. Điều mà đề tàimuốn thể hiện ra đã bị làm rỗng bởi chính cách vẽ của họa sĩ. Sơn đãkhông thể giải phóng bản thân khỏi các tố chất có sẵn của nó để đạt tớisự rung động về mặt xúc giác, qua đó, đem lại cho người chủ của bứctranh một sự thỏa mãn trực tiếp. Ví dụ, dưới đây là bức tranh về MaryMagdalene


Magdalene đang đọc, Ambrosius Benson [ click vào hình để xem lớn]

Điểmquan trọng trong câu chuyện về Magdalene là việc nàng đã yêu Ki-Tô đếnmức từ bỏ quá khứ, chấp nhận rằng thể xác là hữu hạn còn tâm/linh hồnthì vĩnh cửu.Tuy nhiên, cách vẽ bức tranh lại mâu thuẫn với bản chấtcủa câu chuyện. Nhìn vào bức tranh, chúng ta không hề thấy được sựchuyển hóa nơi cuộc đời nàng sau khi nàng ăn năn hối cải về quá khứ tộilỗi của mình. Phương pháp vẽ tranh đã thất bại trong việc thể hiện đượcthông điệp mà nàng muốn bày tỏ. Ở đây, nàng chỉ là một con người bìnhthường, y như mọi con người khác, chứ không giống với một phụ nữ đầykhát vọng và sẵn sàng dâng hiến. Trông nàng chỉ như một vật thể ngoanngoãn và chiều mắt mà thôi.


Minh họa cho cuốn “Hài kịch thần thánh” của Dante, William Blake (1757-1827) [ Click vào hình để xem lớn]

Ởđây, sẽ rất thú vị để lưu ý tới trường hợp của William Blake. Là thợthiết kế xây dựng và thợ khắc, Blake từng được dạy dỗ để tuân theo cácquy tắc của truyền thống. Song khi vẽ, ông hiếm khi sử dụng sơn dầu và,dẫu vẫn dựa vào các quy phạm truyền thống về việc vẽ nét, ông làm mọiđiều có thể để cho các nhân vật ông vẽ mất đi tính vật chất, trở nêntrong suốt, chìm nhòa vào nhau, qua đó thách thức luật trọng lực và trởnên những hiện diện không tạo cảm giác khối, song vẫn sinh động và ấmáp mà không cần một bề mặt cụ thể, dẫn đến kết quả là không bị quy giảnthành ra các đồ vật đơn thuần

Ý định của Blake; tìm cách vượtkhỏi “đặc tính tạo ảo giác về xúc giác” của sơn dầu được sinh ra từ mộtthị năng sâu xa vào ý nghĩa và những hạn chế của truyền thống

(Như Huy dịch từ: Ways of Seeing, John Berger, Peinguin Books published 2008)
huybeo.blogspot.com

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s