NHỮNG CÁCH THẤY (14)

John Berger
chuyển ngữ Như Huy

Giờđây hãy quay lại với hai viên đại sứ, với sự hiện diện của họ, trongvai trò những người đàn ông. Điều này có nghĩa là ta sẽ phải đọc bứctranh theo kiểu khác; không quan tâm tới việc nó phô bày ra những gì ,mà tới việc nó tham chiếu tới điều gì bên ngoài nó.


Haingười đàn ông trông rất tự tin và điềm tĩnh; mỗi người một vẻ, đều rấtthoải mái. Song cái nhìn của họ vào họa sĩ-hay vào chúng ta, nhữngngười xem, là như thế nào? Thật ra, trong cái nhìn đó, thái độ đó, hoàntoàn không có sự quan tâm hay ý thức gì về người đối diện.

Cáinhìn đó như thể không thèm đếm xỉa gì về người khác. Cái nhìn đó tỏ racho thấy kẻ nhìn thuộc về một thế giới khác với chúng ta. Nó cho thấynhư thể họ biết rằng xung quanh họ có những người nào đó, song nhữngcon người ấy, với họ, là những kẻ mà kẻ họ không muốn dính líu đến. Ởtrường hợp tốt nhất, đó là một đám đông vô danh đang tôn vinh họ, ởtrường hợp xấu nhất, đó chỉ là những kẻ đột nhập vào thế giới của họ

Còn các mối quan hệ của hai người này với thế giới thì sao ?

Cácđồ vật được vẽ nằm trên chiếc kệ đặt giữa họ thật ra để cung cấp (chorất ít người có thể đọc được ám chỉ mà nó cung cấp) một số thông tin cụthể về vai trò của hai viên đại sứ này trên thế giới. Sau bốn thế kỉ,giờ đây chúng ta có thể diễn giải thông tin này theo quan giác củachúng ta.

Cácdụng cụ khoa học đặt trên cùng chính là các dụng cụ định vị. Thời họđang sống chính là thời điểm khi các con đường trên biển mới được mở rađể mua bán nô lệ và phục vụ giao thông, tức những con đường sẽ mang đemcủa cải từ các lục địa khác tới châu Âu, và sau này, để cung cấp vốncho sự mở ra của cuộc cách mạng công nghiệp

Vào năm 1519Magellan, với sự bảo trợ của vua Charles V, đã bắt đầu chuyến đi vòngquanh thế giới bằng đường biển. Ông và một nhà thiên văn là bạn củaông, tức người đã cùng ông lập kế hoạch cho chuyến đi, đã ký thỏa thuậnvới triều đình Tây Ban Nha rằng họ sẽ được hưởng 20% các của cải thuđược, cũng như được quyền cai trị bất kỳ vùng đất nào mà họ chinh phụcđược trong chuyến đi Quả địa cầu ở kệ dưới chân hai viên đại sứ là mộtquả địa cầu mới, mà trên đó có ghi hải đồ chuyến du hành của Magellan.Holbein đã đưa thêm vào quả địa cầu này tên các bất động sản tại Phápthuộc về viên đại sứ bên trái. Bên cạnh quả địa cầu là một cuốn sách sốhọc, một cuốn sách thánh ca và một chiếc đàn lute. Để chiếm làm thuộcđịa một vùng đất, điều cần thiết là phải cải đạo những con người ở đóthành các tín đồ Ki-tô giáo và dạy họ làm tính, qua đó chứng minh chohọ thấy rằng nền văn minh châu Âu là điều gì tân tiến nhất trên thếgiới. Và nghệ thuật cũng là điều gì thuộc về nền văn minh đó

Việchai viên đại sứ trong bức tranh có quan hệ trực tiếp đến đâu với côngcuộc thuộc địa hóa đầu tiên thì không phải điều gì quan trọng, bởi điềuchúng ta quan tâm ở đây là thái độ của họ đối với thế giới; và thái độnày có thể đại diện cho toàn bộ giai cấp của họ. Hai viên đại sứ thuộcvề một giai cấp được thuyết phục rằng thế giới chỉ hiện hữu đó để tạora của cải cho họ mà thôi. Và trong hình thức cực đoan nhất, sự thuyếtphục này đã được chứng minh qua mối quan hệ được thiết lập giữa kẻchinh phục thuộc địa và dân bị thuộc địa

Mốiquan hệ này có xu hướng tự duy trì mãi mãi. Khi biến kẻ khác thành thịcảnh qua sự quy giản vô nhân tính, sự hiện hữu của kẻ nhìn sẽ được xácnhận. Ta có thể thấy được vòng tuần hoàn của mối quan hệ làm cho mỗiphía trở nên cô đơn này trong giản đồ sau.

Cáinhìn của các viên đại sứ vừa có vẻ tách biệt, vừa có vẻ đề phòng. Họkhông mong đợi sự tương tác. Họ muốn hình ảnh của họ buộc kẻ khác phảiý thức được sự thận trọng của họ, khoảng cách của họ đối với kẻ ấy. Sựhiện diện của các vị vua và hoàng đế cũng từng tạo ra ấn tượng tươngtự, song hình ảnh của các vị vua hay hoàng đế đó, dù tách biệt, songvẫn có chút gì đó gần gũi. Điều mới mẻ và làm chúng ta bối rối ở đâychính là sự hiện diện được cá nhân hóa thông qua việc cố ý tạo khoảngcách. Chủ nghĩa cá nhân rốt cuộc đã thừa nhận sự bình đẳng. Song sựbình đẳng phải được tạo ra theo kiểu không thể hình dung nổi.


Vua Ferdinand đệ nhị của xứ Tuscany và hoàng hậu Vittoria Della Rovere, Suttermans (1597-1681)

Sựxung đột một lần nữa lại xuất hiện trong bức tranh- phương pháp vẽ. cácvật thể được mô tả giống thực trên bề mặt của bức tranh có xu hướng đưangười xem vào ảo giác rằng anh ta đang ở rất gần chúng -chỉ cần với tayra là có thể chạm vào được các đồ vật ngay tiền cảnh. Và như thế, nếuhình thể được vẽ là một con người, khoảng cách này sẽ đề nghị một sựthân mật nào đó.

Vì lẽ đó, các bức chân dung nhân vật phải nhấnmạnh vào một khoảng cách có tính nghi thức. Chính điều này- chứ khôngphải sự thiếu khả năng kỹ thuật của họa sĩ-đã làm cho các bức tranhchân dung thông thường trong truyền thống có vẻ cứng nhắc và nghiêmtrang. Cảm thức về một sự nhân tạo (không tự nhiên) phải được thể hiệnrõ trong bức tranh, bởi nhân vật phải được thấy, đồng thời, vửa rấtgần, vừa rất xa. Điều này tương tự với việc khi chúng ta quan sát mộtmẫu vật qua kính hiển vi vậy.

Tất cả các mẫu vật đều được bàyra đó, với các nét dạng đặt biệt của chúng, và chúng ta có thể nghiêncứu chúng, song sẽ là bất khả cho việc hình dung rằng chúng có thể xemxét ngược lại chúng ta theo cùng một cách với chúng ta.

Dạngtranh chân dung nhân vật, khác hoàn toàn với chân dung tự họa hay chândung bạn bè nghệ sỹ – không bao giờ vượt qua khỏi không khí này. Songtheo thời gian, các khuôn mặt của nhân vật được vẽ trong các bức chândung nhân vật ngày càng trở nên giống nhau.


Gia đình Beaumont, Romney (1734-1802)

Các nét đặc trưng của nhân vật dần chuyển hóa thành một chiếc mặt nạ,phù hợp với trang phục của anh ta. Ngày nay, dị bản của dạng chân dungnhân vật này chính là vẻ dạng tạo chế như thể các búp bê của các chínhtrị gia khi xuất hiện trên truyền hình.


(Như Huy dịch từ: Ways of Seeing, John Berger, Peinguin Books published 2008)
huybeo.blogspot.com

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s